Anatomia patologiczna. Morfologiczne zmiany dotyczą tkanki łącznej. Są one wynikiem zmian chemicznych w substancji podstawowej i we włóknach kolagenowych. Substancja podstawowa ulega obrzękowi, włókna kolagenowe pęcznieją. Dochodzi do zwyrodnienia włóknikowatego z wytworzeniem się ogniskowej martwicy tkanki łącznej. W dalszym etapie w ogniskach iych pojawiają się wielojądrzaste komórki olbrzymie i bazofilne komórki tkanki łącznej. Otacza je wieniec komórek plazmatycznych i limfocytów. Stanowi to typowy guzek Aschoffa. Po pewnym okresie znikają masy włókni- kowate oraz komórki duże, a nieliczne pozostałe przybierają kształt młodych komórek tkanki łącznej i stopniowo wytwarza się blizna. Zarówno odczyny wysiękowe, jak i wytwórcze mogą występować w różnym nasileniu w tych samych okresach. W przebiegu procesu chorobowego dotyczącego błon surowiczych ustroju przeważają odczyny wysiękowe. Innym razem dochodzi do znacznych zmian wytwórczych w postaci zrostów — podobnie jak to bywa w przypadku reumatycznego zapalenia osierdzia.
Objawy kliniczne. W przebiegu klinicznym choroby reumatycznej rozróżniamy kilka okresów:
