Wykrywanie. Bardzo trudne. Podejrzenie inwazji Acanthamoeba mogą wzbudzić cechy płynu mózgowo-rdzeniowego: barwa szarawożółta, jałowość w sensie bakteriologicznym i mikologicznym, przewaga limfocytów wśród krwinek białych, znacznie zmniejszone stężenie glukozy zwiększone stężenie białka (0,75-9,7 g/l), zwłaszcza garama-globulin. W autopsyjnych rozpoznaniach ziarniniakowego zapalenia mózgu, wywołanego przez pełzaki rodzaju Acanthamoeba, stwierdza się ma-kroskopowo obrzęk oraz ogniskową martwicę, z ropniami różnej wielkości. W obrazie mikroskopowym dominują wysięk ropny (limfocyty, monocyty, komórki plazinatyczne, pojedyncze krwinki białe wielojądrzaste) lub typowe zmiany charak-teryzujące przewlekłe ziarninowanie, z obecnością wielojądrowych komórek ol-brzymich. Czasem można stwierdzić także martwicze zapalenie tętnic, a w prze-strzeniach okołonaczyniowych wybiórcze gromadzenie się trofozoitów i cyst pełzaków. Trzeba dodać, że w części tych przypadków podobne zmiany wykrywano również w innych narządach (płuca, wątroba, nerki, nadnercza, trzustka, węzły chłonne, skóra). Akantameboza miała więc charakter inwazji wieloogniskowej.
Zażyciowe rozpoznania zarażeń A. castellanii dotychczas dotyczyły dzieci, u których w treści jam nosa, gardła, ucha zewnętrznego lub zeskrobinach z rogówki wykryto pełzaka metodą preparatów bezpośrednich lub hodowli, np. na podłożu Ćervy, Culbertsona lub Neffa. Po uzyskaniu hodowli szczepu in vitro pełzaki różnicowano z E. histolytica oraz różnymi gatunkami z rodzaju Acanthamoeba lub Naegleria, wykorzystując w tym celu, poza sposobami morfologicznymi, próby immunologiczne i biochemiczne. W pojedynczych przypadkach opisanych na świecie udało się materiałami pobranymi od chorego wywołać – w celach diagnostycznych – zarażenie zwierząt laboratoryjnych (myszy, króliki). Płyny ustrojowe i wycinki z różnych narządów tych zwierząt oceniano w mikroskopowych preparatach bezpośrednich, trwałych barwionych i hodowlach.
W Polsce wyizolowano liczne szczepy Acanthamoeba o pneumotropowych właściwościach dla myszy – z wielu jezior, np. okolic Poznania oraz zbiorników wodnych, do których odprowadza się wodę ciepłą z elektrowni w Koninie (Kasprzak, Mazur i in.). Szczepy tego rodzaju, a wśród nich A. castellanii, wyodrębniono metodą hodowli z próbek wody słodkiej, skażonej ściekami wilgotnej gleby i powietrza w wielu ośrodkach badawczych na świecie.
W różnicowaniu (badania histopatologiczne, hodowle tkankowe) czynnika etio-logicznego zmian w mózgu trzeba uwzględniać pełzaka Balamuthia mandrillaris Visvesvara et. al. 1993 (trofozoit wielkości 15-60 pm, nibynóżki długie, z licznymi wypustkami bocznymi, jądro z kariosomem w środku cysta średnicy 15-30 pm, z podwójną ścianą, jądrem ze zbitym, okrągłym centralnym kariosomem) wykrywany w ostatnich latach w USA u ludzi z GAE.
